Zabytkowy wiadukt kolejowy z 1884 roku w dolinie rzeki Borui
• Czas powstania: 1882–1884 r. (otwarcie linii: 15 sierpnia 1884 r.)
• Konstrukcja: 6 przęseł łukowych, cegła ceramiczna i ciosy granitowe
• Wysokość: ok. 20 metrów nad doliną rzeki Borui
• Oryginalna linia: Kolej Królewska (odcinek Bytów – Korzybie / Słupsk)
• Status: Zabytek techniki wpisany do rejestru w 1976 r.
Dziś to jedno z najbardziej malowniczych miejsc spacerowych w Bytowie – nocą kusi iluminacją, za dnia zachwyca panoramą meandrującej w dole rzeki Borui i szumem starych drzew. Niewielu jednak pamięta, że ten monumentalny, 20-metrowy wiadukt powstał z bezpośredniej inspiracji architekturą starożytnego Rzymu.
Projektanci pruskich kolei, mierząc się z głębokim wąwozem Borui, sięgnęli po sprawdzony wzorzec rzymskich akweduktów. Konstrukcję oparto na sześciu symetrycznych, półkolistych łukach z wypalanej cegły, osadzonych na potężnych granitowych filarach. Filary, szersze u podstawy i zwężające się ku górze, nadały budowli niezwykłą lekkość i harmonię, a całość zwieńczyły kunsztowne, żeliwne balustrady.
W 1881 roku parlament pruski zadecydował o budowie pierwszego odcinka linii kolejowej przecinającej tę część Pomorza. Bytów stał się wówczas pierwszym miastem na Kaszubach włączonym do nowoczesnej sieci stalowych szlaków, co dało impuls do dynamicznego rozwoju gospodarczego całego regionu. Mostem transportowano nie tylko pasażerów, ale przede wszystkim drewno z Prus Zachodnich dla lęborskich tartaków i fabryk mebli.
Z budową wiaduktu wiąże się także mroczna legenda. Wśród robotników sprowadzonych przez władze pruskie mieli znajdować się budowniczowie z Włoch. Jeden z inżynierów uległ śmiertelnemu wypadkowi i – według podań upamiętnionych niegdyś na tablicy – został pochłonięty przez płynną masę fundamentu. Rzucona rzekomo klątwa głosiła, że mostem nigdy nie przejedzie żaden pociąg. Choć składy kursowały tędy regularnie, to zaledwie po około 25 latach los sprawił, że wiadukt stracił swoją główną rolę.
W latach 1900–1910 Bytów doczekał się gruntownej modernizacji węzła kolejowego. W 1909 roku oddano do użytku nowy, znacznie większy dworzec, a główny szlak torowy przeniesiono na usypany 150 metrów dalej nasyp ziemny. Od tej pory stary wiadukt nad Borują pełnił już tylko funkcję bocznicy – służył do manewrów i przetaczania wagonów (w tym nowatorskich wagonów akumulatorowych Wittfelda). W kolejnych dekadach konstrukcja stopniowo traciła na znaczeniu gospodarczym, aż ostatecznie opustoszała.
Jednym z najbardziej unikatowych elementów bytowskiego wiaduktu są okrągłe, brunatne płaskorzeźby wkomponowane w przestrzeń nad filarami. Medaliony wykonano najprawdopodobniej z barwionej masy betonowej lub piaskowca. Upamiętniają one ówczesny ład polityczny, tożsamość regionu oraz instytucję, która powołała tę żelazną trasę do życia:
• Godło Rzeszy Niemieckiej (do 1918 r.) – przedstawia cesarskiego, jednogłowego orła z szeroko rozpostartymi skrzydłami (przyjętego po zjednoczeniu Niemiec w 1871 r.). Na jego piersi widnieje pruski orzeł otoczony łańcuchem Orderu Orła Czarnego, a całość wieńczy korona cesarska.
• Godło Królestwa Prus (do 1918 r.) – orzeł w koronie trzymający w szponach tradycyjne insygnia: berło oraz jabłko królewskie. Na piersi orła wyrzeźbiono monogram Fryderyka I Hohenzollerna (FR – Fridericus Rex), pierwszego króla Prus.
• Gryf Kaszubski / Pomorski – symbol dynastii Gryfitów panującej na Pomorzu do 1637 roku. Znak gryfa (pół orła, pół lwa) został oficjalnie zatwierdzony przez władze pruskie jako herb prowincji Pomorze w 1881 roku – dokładnie w czasie planowania tej linii kolejowej.
• Herb Bytowa – historyczny motyw trzech wież osadzonych na ceglanym murze obronnym z gotycką tarczą i krzyżem. Wizerunek ten wywodzi się bezpośrednio z XIV-wiecznej pieczęci miejskiej z czasów krzyżackich. Na jej otoku widniała łacińska inskrypcja: „S. civitatis Butovie” (skrót od Sigillum civitatis Butovie – „Pieczęć miasta Bytowa”), a w wersji mniejszej: „Secretum civitatis Butovie” („Sekret / pieczęć sekretna miasta Bytowa”, służąca władzom do pieczętowania bieżącej korespondencji). Co ciekawe, układ elementów herbu przetrwał w niemal niezmienionej postaci do dziś.
• Godło Pruskich Kolei Państwowych (KPEV) – dynamiczny symbol techniki kolejowej: skrzydlate koło parowozu mknące po żelaznej szynie, ujęte w ozdobny wieniec zwieńczony koroną.
W wielu publikacjach powiela się informację, jakoby tory zniknęły z mostu wraz z demontażem linii magistralnych w 1945 roku. Archiwalne fotografie z lat 50. i 60. XX wieku jednoznacznie jednak dowodzą, że szyny leżały tu jeszcze przez kolejne dekady, a wiadukt służył jako bocznica gospodarcza m.in. dla bytowskiego tartaku.
Gdy bocznicę ostatecznie rozebrano, opuszczona konstrukcja na lata popadła w zapomnienie. Z biegiem dekad pękały zabytkowe żeliwne balustrady, kruszały ceglane sklepienia, a woda wypłukiwała spoiny między granitowymi ciosami.
Prawdziwy renesans budowli przyniósł dopiero projekt rewitalizacji doliny Borui. Umowy na wykonanie prac podpisano w listopadzie 2017 roku, a intensywne prace konserwatorskie prowadzono przez cały 2018 rok. Obiekt poddano drobiazgowemu czyszczeniu, uzupełniono ubytki cegieł, zrekonstruowano żeliwne balustrady według historycznego wzoru i zainstalowano nowoczesną iluminację (oficjalnie odebraną w lutym 2019 r.). Uroczyste otwarcie odnowionego wiaduktu wraz z nową ścieżką spacerowo-rekreacyjną odbyło się 30 kwietnia 2019 roku.
Wysoką klasę przeprowadzonych prac potwierdziło prestiżowe wyróżnienie, jakie w 2021 roku Gmina Bytów otrzymała w ogólnopolskim konkursie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnego Konserwatora Zabytków „Zabytek Zadbany”.
Niezwykłym epizodem w historii budowli był okres hiperinflacji i powojennego kryzysu gospodarczego lat 20. XX wieku w Republice Weimarskiej. W obliczu dotkliwego braku bilonu w obiegu, niemieckie miasta masowo emitowały tzw. Notgeld – lokalny pieniądz zastępczy.
Władze Bytowa wydały wówczas serię banknotów o nominale 2 marek. Na awersie jednego z nich umieszczono kunsztowną grafikę przedstawiającą panoramę wiaduktu nad Borują w otoczeniu kaszubskich wzgórz, strzeżoną po bokach przez rycerzy zakonnych z tarczami z czarnym krzyżem oraz fragmentem regionalnego wiersza.
Niezwykłym epizodem w historii budowli był okres hiperinflacji i powojennego kryzysu gospodarczego lat 20. XX wieku w Republice Weimarskiej. W obliczu dotkliwego braku bilonu w obiegu, niemieckie miasta masowo emitowały tzw. Notgeld – lokalny pieniądz zastępczy.
Władze Bytowa wydały wówczas serię banknotów o nominale 2 marek. Na awersie jednego z nich umieszczono kunsztowną grafikę przedstawiającą panoramę wiaduktu nad Borują w otoczeniu kaszubskich wzgórz, strzeżoną po bokach przez rycerzy zakonnych z tarczami z czarnym krzyżem oraz fragmentem regionalnego wiersza.
Autor tekstu: Kamila Bożek
Fotografie i opracowanie: Tomasz Rzeszutek
Bibliografia i źródła: