Szymon Krofey
Syn sołtysa z Dąbia, stypendysta książęcy w Szczecinie i Wittenberdze oraz bytowski proboszcz, który w 1586 roku wydał pierwszą drukowaną książkę w języku kaszubskim.

Każdy mieszkaniec Bytowa kojarzy Plac Szymona Krofeya u zbiegu ulic Drzymały, Slipyja i Chojnickiej (w pobliżu Dworcowej). Przechodzimy tamtędy niemal codziennie, mijając charakterystyczny pomnik w cieniu drzew, ale gdyby zapytać przechodniów, kim właściwie był patron tego miejsca, odpowiedzi pewnie byłyby bardzo różne. A szkoda – bo historia Szymona Krofeya (zapisywanego też jako Krofej) to opowieść o ambitnym człowieku z podbytowskiej wsi, który w XVI wieku z dumą podpisał się w druku nazwą naszego miasta i zapisał na kartach historii całego Pomorza.
Nie będziemy tu robić akademickiego wykładu. Przyjrzyjmy się raczej temu, co w tej postaci jest najciekawsze, co potwierdzają stare archiwa, a co do dziś pozostaje historyczną zagadką.
Z podbytowskiego Dąbia na europejskie uniwersytety
Choć dziś kojarzymy go przede wszystkim z Bytowem, gniazdem rodzinnym Krofeyów było pobliskie Dąbie (dawniej Dampen). Jego ojciec, Jerzy, był tamtejszym sołtysem – i to całkiem zamożnym. Z zachowanych inwentarzy książęcych z połowy XVI wieku wiemy, że gospodarował na ponad 70 hektarach ziemi, hodował pokaźne stada, miał prawo łowić ryby w miejscowym jeziorze na własny stół, a w ramach powinności dostarczał miód i chmiel aż do Gdańska.
Pozycja ojca oraz wsparcie bytowskiego starosty Bartłomieja Swawe otworzyły młodemu Szymonowi drzwi w świat. Dzięki badaniom archiwalnym opublikowanym w 2024 roku wiemy dziś na pewno, że jako nastolatek kształcił się w Pedagogium Książęcym w Szczecinie jako stypendysta książęcy (razem z trzema innymi kolegami z Bytowa). Stamtąd w 1567 roku ruszył na studia do słynnej Wittenbergi (centrum ówczesnej reformacji), a później studiował też na uniwersytecie w Królewcu. W Wittenberdze uczył się w kręgu wykładowcy skupiającego studentów słowiańskich – Czechów, Polaków czy Serbołużyczan – tłumaczących teksty religijne na swoje ojczyste języki. To właśnie stamtąd przywiózł do Bytowa ambicję, by zrobić coś podobnego dla Kaszubów.
Polak, Niemiec czy Kaszub?
Kim właściwie był Krofey? Współcześnie lubimy wszystko szufladkować i pytać o narodowość, ale w XVI wieku na Pomorzu świat wyglądał zupełnie inaczej niż dziś. Historycy określają go najtrafniej jako rodowitego Kaszuba z ziemi bytowskiej, poddanego książąt pomorskich i ewangelickiego pastora. Wykształcenie zdobywał na niemieckich uczelniach i na co dzień poruszał się wśród niemieckojęzycznych urzędników, ale sercem i językiem był związany ze słowiańską ludnością okolicznych wsi. Sam swój język w tytule książki nazwał po prostu „sławięskim” (słowiańskim) — dziś badacze mówią o nim jako o języku kaszubsko-polskim.

Przełomowy druk z 1586 roku i podpis „w Bytowie”
Po powrocie ze studiów Krofey został w Bytowie pisarzem miejskim, nauczycielem szkoły miejskiej (którą doprowadził do rozkwitu), a od około 1579 roku — pierwszym proboszczem miejscowej gminy luterańskiej. W 1586 roku pojechał ze swoim rękopisem do Gdańska – ówczesnej potęgi drukarskiej – gdzie w oficynie Jakuba Rhodego wydał zbiór pieśni religijnych „Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich nabożnich mężow…”. Na karcie tytułowej z dumą podpisał się jako „sługa słowa Bożego w Bytowie”. Choć nazwa naszego miasta pojawiała się w dokumentach już w średniowieczu, to właśnie dzieło Krofeya jest jednym z najstarszych druków książkowych, w których autor tak wyraźnie wiąże swoje nazwisko z Bytowem – a zarazem pierwszą drukowaną książką z cechami języka kaszubskiego. Co więcej, w tym samym roku wydał też tłumaczenie Małego Katechizmu, który wznawiano jeszcze w XVIII wieku i z którego uczono na ziemi bytowskiej przez ponad 170 lat.
Ciekawostki, które zaskakują nawet badaczy
- Maryjna pieśń w protestanckim śpiewniku: Krofey nie był dogmatykiem oderwanym od ludzi – szanował przywiązanie mieszkańców do starych melodii, dlatego do ewangelickiego kancjonału włączył średniowieczną polską pieśń maryjną „Trzy Marie poszły, drogą maść poniosły”, co w niemieckim luteranizmie było zjawiskiem niespotykanym.
- Skąd wzięło się nazwisko „Krofey”? Językoznawcy (m.in. prof. Edward Breza) wykazali, że nazwisko ma czysto słowiański rodowód – wywodzi się od przezwiska Krowa z przyrostkiem -ej (pierwotnie Krowiej). W niemieckiej kancelarii miękkie -w- stwardniało i zapisano je fonetycznie jako -f- (Krofej / Krofey).
- Każdy kościół to „cierkiew”: W całym śpiewniku Krofeya ani razu nie pada słowo „kościół” – każdą świątynię nazywa po staropolsku „cierkwią”.
Dwa kościoły i niezwykły śpiew na dwa głosy
W opowieściach o Krofeyu przewijają się dwa bytowskie kościoły – i oba odegrały w tej historii ważną rolę:
- Kościół miejski w centrum (dzisiejsza wieża św. Katarzyny): To była oficjalna siedziba Krofeya jako proboszcza Bytowa. W XVI wieku była to potężna, trzynawowa gotycka hala ceglana (ze starej świątyni po wielkich pożarach przetrwała tylko dolna część wieży z osmalonymi od ognia cegłami wewnątrz).
- „Kościół na Górze” (Bergkirche — dzisiejsza cerkiew św. Jerzego przy ul. kard. J. Slipyja): Za czasów Krofeya była to podległa mu kaplica poza murami miasta (pierwotnie ufundowana ok. 1470 r. przez burmistrza Mikołaja Blomego i jego żonę Gertrudę), do której na nabożeństwa przychodzili Kaszubi z okolicznych wsi. Kiedy w 1637 roku ewangelicy utracili kościół w centrum, to właśnie świątynia na górze przejęła całą tradycję po Krofeyu (dzisiejszy murowany budynek powstał w latach 1675–1685).
Przez blisko 300 lat – aż do połowy XIX wieku – w Bergkirche praktykowano niezwykły zwyczaj: podczas nabożeństwa mieszczanie śpiewali pieśni po niemiecku, a ludność wiejska w tym samym momencie i na tę samą melodię śpiewała po kaszubsku z kancjonału Krofeya!

Fakty kontra przypuszczenia — czego wciąż nie wiemy?
Co potwierdzają źródła: Krofey urodził się ok. 1545–1548 roku w rodzinie sołtysiej w Dąbiu, uczył się w Szczecinie, Wittenberdze i Królewcu, był bytowskim pisarzem miejskim, nauczycielem i proboszczem, a w 1586 roku wydał swój słynny kancjonał (którego unikatowy egzemplarz odnaleziono po trzystu latach, w 1896 roku, w Smołdzinie).
Co pozostaje tajemnicą: Nie zachowała się jego dokładna metryka urodzenia ani zgonu (zmarł przed 1590 rokiem, najpewniej w 1589 r.), nie znamy też miejsca jego pochówku. Tajemnicą pozostaje również jego prawdziwy wygląd, bo nie przetrwał żaden jego portret z epoki.
Historia żyje dzięki pasjonatom
Najbardziej fascynujące w odkrywaniu dziejów Bytowa jest to, że to wcale nie jest zamknięta księga. Z jednej strony mamy wieloletnie badania naukowców (takich jak prof. Zygmunt Szultka, prof. Edward Breza czy prof. Cezary Obracht-Prondzyński), a z drugiej – ogromną pracę lokalnych pasjonatów i badaczy publikujących choćby w rocznikach Muzeum Zachodniokaszubskiego „Nasze Pomorze”. W Bytowie są ludzie tacy jak Piotr Dziekanowski i inni regionaliści, którzy poświęcają swój prywatny czas, przeglądają stare archiwa, analizują zapiski i – jak pokazało niedawne odkrycie szczecińskiego tropu z 1566 roku – wciąż dopisują nowe rozdziały do historii naszego miasta.
Plac Szymona Krofeya i pamięć w dzisiejszym Bytowie
Dzisiejszy Plac Szymona Krofeya (u zbiegu ulic M. Drzymały, kard. J. Slipyja i Chojnickiej) powstał w latach 80. XIX wieku jako zadrzewiony skwer z 60 lipami i przed wojną nosił nazwę Bismarckplatz. Po 1945 roku przemianowano go na Plac 8 Marca, a w 1964 roku odsłonięto na nim pomnik nazywany przez mieszkańców „Światowidem”.
Imię bytowskiego pastora plac otrzymał na początku lat 90. XX wieku (1991–1992) z inicjatywy bytowskiego oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Kulminacją tych działań było uroczyste odsłonięcie pamiątkowej tablicy na murze dawnego „Kościoła na Górze” 7 czerwca 1992 roku podczas II Kongresu Kaszubskiego.



Historia Szymona Krofeya pokazuje, że wielka historia Europy i Kaszub rozgrywała się nie tylko na królewskich dworach, ale też w skromnej bytowskiej szkole, parafialnej kancelarii i podmiejskim „Kościele na Górze”. Ilekroć mijamy dziś Plac Szymona Krofeya czy zaglądamy pod mury cerkwi pw. św. Jerzego, warto pamiętać, że w tych miejscach przetrwało dziedzictwo człowieka, który ponad czterysta lat temu zapisał nasz Bytów i mowę jego mieszkańców na kartach historii.
Źródła i literatura
- Bronisch G., Ohle W., Teichmüller H., Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern. Kreis Bütow, Stettin 1938.
- Breza E., Pochodzenie i pisownia nazwiska Szymona Krofeja, [w:] Szymon Krofej i jego dzieło, Gdańsk–Bytów 1986.
- Cramer R., Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow, Königsberg 1858.
- Dziekanowski P., Nieznany epizod z biografii Szymona Krofeya. Nowe ustalenia na podstawie archiwaliów szczecińskich, „Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie”, nr 25/2024.
- Krofey S., Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich nabożnich mężow..., Gdańsk 1586 (egzemplarz ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Greifswaldzie).
- Obracht-Prondzyński C., Kaszubi. Między dyskryminacją a regionalną podmiotowością, Gdańsk 2002.
- Szultka Z., Piśmiennictwo polskie i kaszubskie Pomorza Zachodniego od XVI do XIX wieku, Poznań 1994.
- Zbiory własne i dokumentacja fotograficzna projektu „Mój Bytów” (Plac Szymona Krofeya, cerkiew pw. św. Jerzego oraz tablica pamiątkowa z 7 czerwca 1992 r.).
Autor: Tomasz Rzeszutek | Opublikowano: 16 listopada 2026 r. | Ostatnia aktualizacja: 16 listopada 2026 r.